Historia Stargardu – od grodu do Hanzy

Stargard – miasto z historią, którą warto odkrywać

Stargard to jedno z najstarszych miast Pomorza Zachodniego – miejsce, w którym ponad osiem wieków historii wciąż pozostaje częścią miejskiego krajobrazu. Gotyckie wieże, średniowieczne mury i bramy stoją tu obok parków, współczesnej architektury i miejsc, w których toczy się codzienne życie. Przez miasto przepływa Ina, a zaledwie kilka kilometrów dalej rozciąga się, piąte co do wielkości w Polsce, jezioro Miedwie.

To miasto najlepiej poznawać niespiesznie. Zaglądać w boczne uliczki, przejść wzdłuż dawnych fortyfikacji, spojrzeć na Stargard z perspektywy rzeki i odkrywać historie ukryte w detalach.

Od grodu do miasta

Historia osadnictwa na tym terenie sięga czasów znacznie wcześniejszych niż średniowieczna lokacja miasta. O dawnych mieszkańcach tych ziem opowiadają liczne znaleziska archeologiczne odkrywane podczas badań prowadzonych na terenie Stargardu. Sama nazwa miasta ma słowiańskie korzenie – „Stargard” oznacza „stary gród”.

Jednym z najważniejszych momentów w historii miasta był 24 czerwca 1243 roku, kiedy książę Barnim I nadał Stargardowi prawa miejskie na prawie magdeburskim. Miasto otrzymało własną jurysdykcję, ziemię, wolności celne oraz – co szczególnie ważne dla jego dalszego rozwoju – prawo żeglugi na Inie. W kolejnych stuleciach Stargard szybko się rozwijał. Powstawały murowane fortyfikacje, świątynie, ratusz i domy bogatych mieszczan. Średniowieczny układ ulic i placów do dziś pozostaje czytelny w przestrzeni Starego Miasta.

Miasto kupców i Hanzy

Położenie nad Iną miało ogromne znaczenie dla gospodarczego rozwoju Stargardu. Rzeka łączyła miasto z większymi szlakami handlowymi prowadzącymi ku Bałtykowi. Handel, rzemiosło i kontakty z innymi ośrodkami sprawiły, że Stargard wyrósł na jedno  z ważniejszych i zamożniejszych miast Pomorza.

W XIV wieku Stargard dołączył do Hanzy – związku miast kupieckich północnej Europy. Kontakty handlowe sięgały daleko poza Pomorze, obejmując miasta i kraje basenu Morza Bałtyckiego. O randze ówczesnego Stargardu świadczyły zarówno jego monumentalne budowle, jak i potężny system obronny.

Hanzeatycka przeszłość nie jest dziś jedynie fragmentem historii. Stargard pozostaje członkiem współczesnej sieci miast hanzeatyckich, a w 2026 roku był gospodarzem 46. Międzynarodowego Zjazdu Hanzy, ponownie stając się miejscem spotkania miast połączonych wspólnym dziedzictwem.

Gotyk, który definiuje Stargard

Najbardziej charakterystycznym elementem historycznego Stargardu jest jego ceglany gotyk.

Nad Starym Miastem dominuje monumentalna Kolegiata Najświętszej Marii Panny Królowej Świata, której początki sięgają XIII wieku. Wraz ze średniowiecznymi murami obronnymi miasta została uznana za Pomnik Historii.

Spacerując po Stargardzie, można zobaczyć zachowane fragmenty jednego z najcenniejszych średniowiecznych zespołów obronnych w Polsce – bramy, baszty i mury, które przez stulecia wyznaczały granice miasta.

Szczególnym symbolem Stargardu jest Brama Młyńska – średniowieczna brama wzniesiona nad nurtem Iny. W historycznym krajobrazie miasta wyróżniają się również m.in. Brama Pyrzycka, Baszta Morze Czerwone, Baszta Tkaczy, Basteja, kościół św. Jana Chrzciciela, Ratusz Staromiejski oraz zabytkowe kamienice.

To właśnie to niezwykłe nagromadzenie średniowiecznej architektury sprawia, że Stargard nazywany jest Klejnotem Pomorza. Najważniejsze zabytki można poznawać, podążając miejskim szlakiem turystycznym „Stargard – Klejnot Pomorza”, obejmującym 28 obiektów.

Miasto, które zmieniało się przez wieki

Historia Stargardu nie kończy się jednak na średniowieczu. Kolejne stulecia przynosiły wojny, pożary, zmiany polityczne, rozwój nauki, rzemiosła i przemysłu.

Szczególnie dynamiczne przemiany nastąpiły w XIX i na początku XX wieku. Rozwijające się miasto zyskało nową zabudowę i infrastrukturę, a ślady tej epoki do dziś można odnaleźć poza najstarszą częścią Stargardu.

Tragiczny przełom przyniósł rok 1945. W końcowym okresie II wojny światowej historyczna zabudowa miasta została w znacznej części zniszczona. Powojenny Stargard tworzyli już nowi mieszkańcy, którzy przybywali tu z różnych stron Polski i dawnych Kresów. Rozpoczął się kolejny rozdział historii – odbudowa miasta i budowanie nowej lokalnej wspólnoty. Fotografie przechowywane przez Muzeum Archeologiczno-Historyczne dokumentują zarówno wojenne zniszczenia, jak i odbudowę kolejnych kwartałów miasta od końca lat 50. XX wieku.

Historię Stargardu od średniowiecza po epokę przemysłową można dziś poznać w Bastei, gdzie Muzeum Archeologiczno-Historyczne prezentuje setki zabytków, dawnych map, rycin, dokumentów i fotografii. Z kolei wystawa „Dzień po dniu… Stargard 1945–1989” przybliża powojenne losy miasta i codzienność jego mieszkańców.

Stargard dzisiaj

Współczesny Stargard łączy historyczne dziedzictwo z zielenią, kulturą, nauką i aktywnym wypoczynkiem.

Historyczne centrum otacza pas parków tworzących zielony pierścień wokół Starego Miasta. To dobre miejsce na spacer, odpoczynek i spojrzenie na średniowieczne fortyfikacje z innej perspektywy.

Przez miasto nadal płynie Ina – ta sama rzeka, która przed wiekami umożliwiała rozwój handlu i budowała znaczenie Stargardu. Dziś wraz z pobliskim Miedwiem otwiera możliwości dla turystyki kajakowej, rowerowej i rekreacji.

Miasto można poznawać na wiele sposobów. Historię opowiadają zabytki, ekspozycje Muzeum Archeologiczno-Historycznego i miejskie szlaki. Najmłodszych odkrywców prowadzą przez Stargard Gryfiki – niewielkie rzeźby nawiązujące do wydarzeń, postaci i miejsc związanych z historią miasta. Szlak Stargardzkich Gryfików liczy 17 figurek.

Stargard rozwija także nowe sposoby prezentowania swojego dziedzictwa. Powstają nowoczesne przestrzenie muzealne i edukacyjne, a realizowana Trasa Muzealna obejmuje m.in. Bramę Pyrzycką, Basztę Tkaczy i Basztę Morze Czerwone, w których historia ma być prezentowana również z wykorzystaniem współczesnych technologii.

Odkryj Stargard po swojemu

Stargard nie opowiada swojej historii w jednym miejscu. Jest ona zapisana w cegłach Kolegiaty, murach i bramach, w układzie średniowiecznych ulic, nad brzegiem Iny, w muzealnych zbiorach i fotografiach powojennego miasta.

Ale Stargard to nie tylko przeszłość.

To również parki, kultura, wydarzenia, lokalne miejsca, aktywny wypoczynek i ludzie, którzy każdego dnia dopisują do jego historii kolejne rozdziały.

Możesz przyjechać tu dla gotyku. Możesz podążać śladami Hanzy, szukać Gryfików, odkrywać miejskie historie, wybrać się nad Inę albo po prostu zejść z głównej trasy i zobaczyć, dokąd zaprowadzi Cię miasto.

Każda z tych dróg pokazuje inny Stargard.
Wybierz swoją i zacznij odkrywać!